أبو المحاسن الحسين بن الحسن الجرجاني

مقدمهء كتاب 54

تفسير گازر ( جلاء الأذهان وجلاء الأحزان ) ( فارسى )

و حدّ اعتدال را داشته است لذا مردم اقبال زيادى بر آن نموده و رغبت بسيار براى استفاده از آن به كار برده‌اند در نتيجه نسخ اين تفسير بكثرت و وفور در ميان مردم شيوع يافته است بطوريكه در غالب شهرها وقتى كه تفحّص ميكنيم چند نسخه از آن بدست ميآيد بخلاف تفسير شريف ابو الفتوح رضوان اللّه عليه كه نسخ خطّى آن با كمال شهرت آن در نهايت قلّت است متأسّفانه با وجود كثرتى كه نسخ اين تفسير دارد در غالب ادوار بحسب مرور ايّام و تحوّل اسلوب زبان فارسى در روزگاران متمادى دچار تصرّفات گوناگون و دستخوش تغييرات متنوّعه در سبك عبارت و كيفيّت تعبير و طرز جمل گرديده است به اين معنى كه نويسندگان نسخ آن كه نوعا نيز بضاعتى كم يا زياد از معلومات داشته‌اند بحسب مذاق و محيط خود اسلوب تعبير و طرز عبارت و كيفيّت جمله بندى آن را تغيير داده و در بيان مطالب موافقت با محيط خود را منظور ميداشته‌اند بعبارت واضحتر در جاهاهيكه عبارت موافق قريحه و سليقهء ايشان نبوده آن را تغيير داده مطابق با ذوق و سليقهء خود ميكرده‌اند از اين روى اختلاف عبارت در نسخ آن بحدّ وفور مشاهده مىشود ليكن ناگفته نماند خوشبختانه اين اختلاف غالبا از حدّ عبارت و لفظ در نميگذرد و خللى بمعنى وارد نميآورد بلى در موارد بسيار كمى مشاهده مىشود كه تصرّف منجرّ باخلال بمعنى نيز شده و دلالت بر خلاف مقصود قائل كلام اصلى مىكند ولى اين صورت بسيار بسيار كم است . از ملاحظهء نسخ قديمه كه ميتوان گفت قريب به زمان تأليف كتابت شده است برميآيد كه مصنّف ( ره ) تا ميتوانسته نميخواسته است كه در اختصار و تلخيص خود از روش تعبير و اسلوب تقرير شيخ ابو الفتوح ( ره ) كه در تفسير خود به كار برده خارج شود حتّى در برخى از موارد نيز در امورى كه آنها از مختصّات و متفرّدات شيخ ابو الفتوح بوده است از قبيل استعمال مفرد مخاطب بجاى جمع مخاطب مانند « كنى » بجاى « كنيد » و « رفتى » بجاى « رفتيد » و « گفتى » بجاى « گفتيد » الى غير ذلك ليكن خوشبختانه غالب لغات مستعمله در تفسير ابو الفتوح كه تا حدّى اهمّيّت داشته در تمام نسخ به حالت دست نخوردگى باقى مانده است با آنكه عبارات اختلاف يافته است نظر